كرده‌اند به همين گونه رفتار كرده‌اند . او در اين هنگام مانند اين كه به عرصهء قيامت فرا خوانده شده و در مواقف دشوار آن مورد بازخواست قرار گرفته است نفس خويش را حسابرسى مىكند چه خداوند فرموده است : وَ إِنْ كانَ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنا بِها وَ كَفى بِنا حاسِبِينَ « 1 » . برخى از امامان گفته‌اند : « نفس خود را پيش از آن كه محاسبه شود حسابرسى كنيد ، و اعمال خود را با ترازوى شرم بسنجيد پيش از آن كه سنجيده شويد . » ابوذر كه رحمت خدا بر او باد گفته است : ياد بهشت مرگ و ياد دوزخ مرگ است شگفتا از آدمى كه ميان دو مرگ زندگى مىكند . از يحيى بن زكريا نقل شده است كه او سرتاسر شب درباره بهشت و دوزخ مىانديشيد و شب را به بيدارى مىگذرانيد و او را خواب فرا نمىگرفت ، و چون بامداد مىشد مىگفت : بار خدايا ! فرارگاه كجاست ، قرارگاه كجاست ، بار الها ! فرار و قرارى جز به سوى تو نيست « 2 » . بيان حقيقت محاسبه پس از عمل ( 1 ) بدان بنده را همان گونه كه در آغاز روز وقتى است كه در آن بر سبيل توصيه حق نفس خود را موظف به رعايت شرايطى مىكند بايد در پايان روز نيز او را وقتى باشد كه در آن نفس را مورد بازجويى قرار دهد و همه حركات و سكنات او را حسابرسى كند همان گونه كه بازرگانان در دنيا در آخر هر سال يا ماه يا روز با شريكان خود عمل مىكنند ، و آنچه آنها را به اين كار وادار مىكند حرص بر دنيا و بيم از اتلاف چيزى است كه اگر از آنها فوت شود بر ايشان خير است و اگر حاصل شود جز روزهاى كمى براى آنان باقى نخواهد ماند . در اين صورت چگونه انسان خردمند نفس خود را در چيزى كه مربوط به خطر شقاوت و سعادت ابدى است به محاسبه نكشد ! بى ترديد اين سهل انگارى سببى جز غفلت و خوارى و كم توفيقى ندارد ، و ما از آن به خدا پناه مىبريم . معناى محاسبه با شريك آن است كه صاحب مال در سرمايه و سود و زياد مىنگرد تا زياده و نقصان مال بر او روشن شود ، اگر زيادتى حاصل شده است آن را وصول و از شريك تشكر مىكند و اگر زيان كرده باشد از او ضمانت مىطلبد و وى را مكلف مىسازد كه در

--> ( 1 ) انبياء / 47 : . . . و اگر به مقدار سنگينى يك دانه خردل ( كار نيك و بدى باشد ) ما آن را حاضر مىكنيم و كافى است كه ما حساب كننده باشيم . ( 2 ) همان مأخذ ، باب 84 .